Ograniczeni przez język

jednotorowość narracji

Język otacza nas z każdej strony, to właśnie dzięki niemu możliwa była nasza ewolucja społeczna. To on pozwala nam przekazywać sobie nawzajem abstrakcyjne idee. To dzięki niemu jesteśmy w stanie przekazać swoje emocje, pomysły, wszystko to co pozwala nam funkcjonować w społeczeństwach. (Grzegorczykowa) Język, jednakże nie jest narzędziem doskonałym – mimo swych niezmierzonych zasług dla rozwoju ludzkości ma swoje ograniczenia, które niestety sprawiają, że człowiek, który się nim posługuje również w pewien sposób staje się ograniczony.

Ograniczenia wynikające z używania języka można zaobserwować zwłaszcza podczas słuchania radia czy, czytania książki. Właściwie, ograniczenie to widoczne jest za każdym razem kiedy mamy kontakt z narracją i to z narracją szeroko pojętą, nie tylko jako narracją literacką, ale także tą, z którą spotykamy się na co dzień. Zawsze kiedy jesteśmy o czymś informowani: czy to w gazecie, czy w radio, czy mówi nam to nauczyciel w szkole czy znajomy opowiada o swych niedawnych przeżyciach mamy do czynienia z narracją.(Fludernik)

Cóż więc nas ogranicza? Otóż, nasz język jest jednotorowy. Oznacza to, iż nie możemy mówić więcej niż o jednej rzeczy naraz. Wyobraźmy sobie głowicę magnetofonu przesuwającą się po taśmie, lub igłę gramofonu podróżującą po winylowej płycie. Głowica, tudzież igła zawsze znajdują się w jednym i tylko jednym miejscu nagrania. Tak samo jest z naszym językiem – mimo iż w naszej głowie błyskawicznie zrodzi się pewna idea, to by ją przedstawić, będziemy musieli spędzić trochę czasu opisując po kolei jej atrybuty. Poniższy przykład powinien dobrze zilustrować ten koncepcję:

Z krzewów rosnących wzdłuż gościńca wychynęła postać ludzka. Był to mężczyzna, lat około czterdziestu, o ciemnych włosach, błękitnych oczach i jasnej cerze. Odziany był w skórzaną kurtkę pikowaną, takież spodnie i wysokie, znoszone buty podróżnicze. Na głowie miał kaptur przypięty do długiego, brązowego elfiego płaszcza. U pasa miał zawieszony miecz półtoraręczny w drewnianej pochwie, a w cholewie buta widoczna była rękojeść sztyletu. Człowiek rozejrzał się po gościńcu, jego wzrok zatrzymał się na chwilę na majaczących w zachodniej stronie kurhanach, po czym człek ten wylazł na trakt, otrzepując się z listowia i drobnych gałązek.

Cytat ten możemy znaleźć w artykule Agnieszki Szadny, który traktuje o najczęściej popełnianych przez początkujących pisarzy błędach. We fragmencie widać, iż jego autor boryka się z dość istotnym problemem – mianowicie to co znajdując się na wspomnianym trakcie za pomocą zmysłu wzroku zaobserwowalibyśmy dość szybko, w książce musi być przedstawione za pomocą dość dużego bloku tekstu. (gdybyśmy znajdując się na rzeczonym trakcie, przyglądali się rzeczonemu mężczyźnie tak długo jak czytamy ten fragment tekstu, wydać by się to mogło co najmniej podejrzane)

Narracja, a jest w niej zanurzony cały otaczający nas świat, zmusza nas do opisywania. Nie ma słowa, które oznaczałoby iż jednocześnie ulica przejechał tramwaj, a na pobliskim chodniku małe dzieci grały w klasy. To co zaobserwowaliśmy jako jedno zdarzenie wyglądając przez okno musimy opisać jako sekwencje, jeżeli chcemy je zreferować innej osobie.

Ta właśnie cecha języka, a co za tym idzie narracji, sprawia iż opowiadając coś (zdając sprawozdanie), jesteśmy zmuszeni do selekcjonowania informacji inaczej nasze wypowiedzi traciłyby na sensie, dlatego też Agnieszka Szadny w swoim artykule proponuje zamienić zamieszczony wyżej przykład opisu postaci na znacznie krótszy, będący jednocześnie znacznie łatwiej przyswajalnym dla czytelnika i niosący ten sam komplet najważniejszych informacji:

„Spomiędzy krzewów rosnących wzdłuż gościńca wychynęła jakaś postać. Był to mężczyzna w podróżnym stroju i z mieczem. Odsunął kaptur, ukazując czarne włosy i kontrastujące z nimi niebieskie oczy, i rozejrzał się po gościńcu. Na chwilę zatrzymał wzrok na widocznych w oddali kurhanach, po czym wyszedł na trakt, otrzepując swój elfi płaszcz z liści i poprawiając wiszący u pasa miecz.

Kolor cery, pikowaną kurtkę i sztylet można sobie darować, bo przeładowują opis szczegółami. [...] „Mężczyzna” mniej więcej definiuje nam wiek bohatera: nie młodzieniec i nie starzec, a czy ma około czterdziestu lat, czy około trzydziestu pięciu, to naprawdę na tym etapie akcji nie jest ważne. Informacje o tym, że bohater posiada płaszcz z kapturem, wplotłam w akcję, każąc mu robić różne rzeczy z tymi częściami odzieży. Czytelnik zobaczy, co trzeba, a my unikamy „inwentaryzacji”. Elfie płaszcze zwykle są zielonobrązowe, więc opis koloru też sobie darowałam. Sztylet w cholewie pominęłam, jako w tym momencie nieistotny, a informację, że miecz był akurat w drewnianej pochwie potraktowałam jako nieistotną zupełnie, a wręcz mieszającą w głowie. Mnie osobiście w trakcie czytania oryginału mignęła przed oczami pochwa miecza zrobiona z ledwie oheblowanego drewna” (http://t.co/EvLpPbL1 p.2)

Podsumowując, język ogranicza nas, gdyż tak naprawdę posługując się nim nigdy nie oddamy istoty sprawy, możemy jedynie opisać ją tak dokładnie jak tylko potrafimy, a następnie pokładać nadzieję, że odbiorca naszego przekazu prawidłowo go zinterpretuje i zrozumie sens naszej wypowiedzi. Sekwencyjny języka jest w nas tak głęboko zakorzeniona że praktycznie jej nie zauważamy, tymczasem ogranicza ona w znaczny sposób treść informacji jakie możemy między sobą wymieniać.